1.

“Hoe kunnen we de natuur liefhebben, terwijl er zoveel om ons heen wordt verwoest?” (238). Dat is een spannende vraag. Het probeert twee kanten bij elkaar te houden, terwijl wij ze makkelijk uit elkaar trekken.

Denk bijvoorbeeld eens terug aan die bosbranden in Frankrijk. Kreeg je daar ook een ongemakkelijk gevoel bij? Een natuurramp die dichtbij kwam en een benauwend gevoel gaf. Je zag de verwoestende krachten om zich heen grijpen. En het voedde het besef dat er iets groter mis is met de aarde waar we op leven. Maar eigenlijk kan je zoiets als de klimaatcrisis er niet bij hebben, want is het leven niet al ingewikkeld en duur genoeg?

Ik herken de neiging om me af te sluiten. Je wil je beschermen tegen die dreigende verwoesting. Onderstreept die klimaatcrisis niet nog eens dat de aarde een gevaarlijke plek is, waar we ons goed voor moeten afschermen? De natuur liefhebben…? Nou, ik probeer me liever af te schermen van zoveel van wat er verwoest wordt. Laten we technische oplossingen bedenken die ons helpen het klimaat te beheersen.

Je kan ook de andere kant doorschieten: de natuur wordt geromantiseerd als een fijne en vredige plek waar je balans vindt. Je trekt je terug op mooie, nog groene stukjes natuur waar het fijn en rustig is en je even niets aan je hoofd hebt. Je probeert even te ontsnappen aan de pijnlijke werkelijkheid waar we middenin zitten.

Met beide reacties proberen we de spanning op te lossen. Het is een reflex, een vorm van vluchtgedrag. Je wilt weg uit alle drukte en dreiging waar we middenin zitten. Richard Louv probeert beide kanten bij elkaar te houden. Door zijn boek Noticing heen zingt deze vraag: hoe kunnen we de natuur liefhebben, terwijl er zoveel om ons heen wordt verwoest?

2.

Dat er zoveel wordt verwoest heeft volgens Louv alles te maken met hoe mensen vervreemd raken van de aarde. “Als vervreemding van de natuurlijke wereld in het huidige tempo blijft doorgaan, zal de gezondheid van mensen en de planeet sneller bedreigd worden dan we hadden gedacht.” (4-5)

Al eerder heeft de schrijver erop gewezen dat de verbinding met de aarde van levensbelang is. Twintig jaar geleden maakte hij naam met zijn boek Last Child in the Woods, waarin hij het begrip ‘nature-deficit-disorder’ introduceerde. Kinderen raken steeds verder verwijderd van de natuurlijke wereld, met grote gevolgen voor hun welzijn en ontwikkeling. In dit nieuwe boek onderstreept hij dat nog een keer. “De gezondheid van de natuurlijke wereld, en onze survival daarin, hangt af van het vermogen van onze soort om de natuurlijke wereld lief te hebben.” (231)

Maar hoe doe je dat dan in een wereld die in brand staat?

3.

Voor de schrijver zit het antwoord in een klein woordje: ‘noticing’. Zijn nieuwste boek is daaraan gewijd. Ik vind dat woord lastig in het Nederlands te vertalen. Het gaat om een nieuwsgierig en betrokken aanwezig zijn bij wat er om je heen gebeurt. Louv geeft zelf geen exacte definitie hiervan, maar denkt terug aan de fascinatie die hij als kind had wanneer hij buiten in de natuur was. Ik vertaal het hier met ‘open aandacht’. Volgens Louv is het een vaardigheid en het “meest effectieve tegengif” om de vervreemding van de natuur tegen te gaan (231).

Ik vind dit een verrassende richting. Het lijkt zoiets kleins en eenvoudigs, maar het opent een hele andere ruimte dan je proberen te verzetten en het ‘probleem’ proberen op te lossen. Louv nodigt je uit om open aandacht te oefenen. Ontvankelijk en gevoelig te blijven en niet afgestompt te raken. Het maakt de spanning voelbaar die door het boek heen trekt: hoe houd ik open aandacht temidden van alle klimaatzorgen, zonder weg te vluchten in romantisering of jezelf af te sluiten.

In dit boek verzamelt de schrijver enorm veel materiaal over eigen ervaringen en gesprekken met allerlei mensen uit de natuurbeweging, zowel natuurwetenschappers als kunstenaars en filosofen. Het is te veel om in deze boekbespreking te verwerken. Ik probeer hier slechts een bepaalde opbouw door het boek heen te beschrijven.

4.

Louv begint te vertellen dat contact met de aarde ontzettend gezond blijkt te zijn. “Tijd doorbrengen in de natuur biedt een kosteloze en toegankelijke manier om geestelijke gezondheid te versterken.” (18). Verder komt uit neurowetenschap naar voren dat we eigenlijk ‘gebouwd’ zijn om ons met onze omgeving te verbinden. Mensen blijken veel meer zintuigen te hebben dan de bekende vijf van voelen, zien, horen, ruiken en proeven. Het zijn er meer dan twintig! Daarmee stemmen we voortdurend af op wat er om ons heen is. Het aanraken van een blad of de bast van een boom activeert delen in onze hersenen die ons een goed gevoel geven. “De natuur heeft zijn eigen vorm van therapie die je stemming verbetert.” (79) Open aandacht begint dus bij aanwezig zijn met al je zintuigen.

Er is meer nodig dan wetenschappelijke data. Open aandacht vraagt om een manier van kijken waar kunstenaars ons bij kunnen helpen. Dit deel van het boek begint met een schitterend citaat van Marcel Proust: “De echte ontdekkingsreis bestaat niet uit het zoeken van nieuwe werelden, maar uit nieuwe ogen.” (85) Het gaat om anders leren kijken naar de natuur die er al is. Of het nu een boom is of een vogelgeluid, met open aandacht raak je er bij betrokken en is het niet slechts decor dat aan je voorbij trekt. Louv komt dan uit bij ‘bio-enchanted’: opnieuw verwonderd raken over de levende wereld waar je onderdeel van bent. Er is toenemende aandacht voor intelligentie in de natuur, bewustzijn lijkt meer te zijn dan wat er in onze schedels zit. Het begrip ‘interbeing’ van Thich Nhat Hanh valt. En Louv heeft het over “onze permeabele relatie met de rest van de natuur” (153).

‘Noticing’ raakt dus aan je gezondheid, nodigt uit aandachtig aanwezig te zijn, brengt tot verwondering en maakt bewust van hoe je deel bent van allerlei relaties waar de aarde uit bestaat. Open aandacht is zo een vaardigheid om de natuur lief te hebben.

5.

Maar wat gebeurt er als je je niet meer afsluit en open aandacht schenkt aan wat er aan verwoesting om je heen plaatsvindt? Juist daar wordt open aandacht spannend. Begin met erkennen dat het een spannende relatie ís tussen mensen en de aarde. Louv gaat daarbij moeilijke vragen niet uit de weg.

Hij laat personen aan het woord die diep betrokken zijn bij de natuur, die stellen dat er een bepaalde wreedheid in de natuur zit. De droogte en hitte veroorzaken enorm veel leed in de natuur. Dat hoef je niet leuk te vinden. Ik vind dit een belangrijke correctie op een bepaald geromantiseerd, idyllisch beeld van de natuur als alleen maar lief, aaibaar en vredig. Ook dát is open aandacht: niet alleen opmerken wat prettig is, maar ook aanwezig blijven als het erg ongemakkelijk wordt.

En wat te denken van geweld tussen mensen over grondbezit? Denk bijvoorbeeld aan land dat gestolen is van de oorspronkelijke bevolking. Wat betekent dat voor herstel van verbinding tussen mensen en de natuur? Er zijn ontwikkelingen waarin land weer teruggekocht wordt. Maar “hoe kan je land weer terug verkopen, terwijl het gestolen was en daarna generaties lang doorgegeven?” (189)

Daarmee komt er een andere belangrijke vraag naar voren: “Kunnen we vrede stichten met elkáár?” (197). Dit besef maakt voelbaar hoe alles met elkaar verbonden is. Als je denkt aan al die oorlogen in de wereld en wat dat voor verwoesting van de natuur betekent… Het raakt me als Louv stelt dat “the wounded earth needs radical care. So do we.” (198)

6.

Wij mensen staan niet los van de aarde. De klimaatcrisis op afstand proberen te houden gaat niet werken. “Die crisis is niet alleen meetbaar in branden, overstromingen en stijgende zeespiegels. Ook in de toenemende aantal depressies en angsten” (223).

Het vraagt van ons om open aandacht te oefenen. Dat is geen simpele oplossing en we zullen het verlies dat door de klimaatcrisis ontstaat niet even terugdraaien. Misschien wordt het eerst nog alleen maar erger. Maar open aandacht kan ons wel opnieuw leren verbinden. En tegelijk betekent het: leven onder een bepaalde spanning. “Natuurervaring brengt ons dichter bij schoonheid, verwondering en levenskracht, maar die nabijheid maakt de dreiging alleen maar heftiger – omdat we intens aanvoelen wat we aan het verliezen zijn” (230-231).

Noticing – een klein woordje dat een hele wereld draagt. Durven we het aan? Richard Louv moedigt aan: “We geven niet op; we merken op met open aandacht, we hebben lief en komen in actie – hoe klein het ook is” (229).

Tot zover mijn schets van een lijn die ik door het boek heen zie. In een volgend artikel wil ik hier verder over doordenken…